Speed is de straatnaam voor amfetamine, een opwekkende drug die het centrale zenuwstelsel versnelt door de neurotransmitters dopamine en noradrenaline te verhogen. Het geeft energie, alertheid en zelfvertrouwen, en is daarmee een populair uitgaansmiddel. Volgens de Nationale Drug Monitor van het Trimbos-instituut gebruikte in 2024 ongeveer 1,3 procent van de Nederlandse volwassenen amfetamine, zo’n 180.000 mensen. Speed is erg verslavend, vooral op psychisch vlak, en kan bij langdurig of zwaar gebruik leiden tot uitputting, hart- en vaatschade en psychose. Speed is een vorm van stimulantia. White River Recovery is een residentieel verslavingscentrum in Mpumalanga (Zuid-Afrika) dat Nederlandstalige patiënten behandelt voor een verslaving aan stimulerende middelen en dubbele diagnose, zonder wachtlijst.

Wat is speed?

Speed is amfetamine, in de volksmond ook wel “pep” genoemd. Het komt meestal voor als poeder, wit of gelig van kleur, soms samengeperst tot een pasta of in pilvorm. Speed wordt meestal in poedervorm verkocht. Het hoort bij de stimulerende middelen, de zogeheten uppers, die het zenuwstelsel opzwepen in plaats van afremmen. Het is een harddrug die op lijst I van de Opiumwet staat.

In het Nederlandse uitgaansleven is speed al decennia een bekend middel. Mensen gebruiken het om langer wakker en energiek te blijven, om door te kunnen dansen of door te werken, of om zich socialer en zelfverzekerder te voelen. Juist omdat het effect lang aanhoudt en het middel relatief goedkoop is, is speed wijdverspreid geraakt.

Belangrijk om te weten: de zuiverheid en samenstelling van straatspeed wisselen sterk. Speed bevat zelden alleen amfetamine; het wordt vaak versneden met goedkope vulstoffen zoals cafeïne of zelfs giftige stoffen en oplosstoffen. Een gebruiker weet zelden hoeveel werkzame stof er in een poeder zit of welke versnijdingsmiddelen erbij zitten. Dat maakt het effect onvoorspelbaar en het risico moeilijk in te schatten; juist die onvoorspelbare effecten maken straatspeed riskant.

Speed, crystal meth en dexamfetamine: wat is het verschil?

Speed, crystal meth en dexamfetamine horen alle drie tot de amfetaminefamilie, maar ze verschillen sterk in kracht, vorm en juridische status. Dat onderscheid is belangrijk, omdat het bepaalt hoe gevaarlijk en hoe verslavend een stof is.

Het grootste verschil zit tussen drug en medicijn. Dexamfetamine is de zuivere, rechtsdraaiende vorm van amfetamine en wordt door artsen voorgeschreven bij ADHD en narcolepsie. In de juiste dosering en onder medische controle verbetert het juist de concentratie en rust. Dezelfde grondstof gedraagt zich dus heel anders binnen een medisch kader dan als straatdrug.

Crystal meth is de zwaarste variant. Het geeft een veel sterkere en langere dopaminepiek dan speed en beschadigt op termijn zenuwcellen. Speed zit qua kracht tussen het milde dexamfetamine en het destructieve methamfetamine in, maar blijft een serieuze drug met reële risico’s.

Hoe wordt speed gebruikt?

Speed wordt op verschillende manieren ingenomen, meestal tijdens het uitgaan. Het wordt het vaakst gesnoven, maar het kan ook worden geslikt. De gebruikswijze bepaalt hoe snel het effect optreedt en hoe groot het risico is. Speed wordt meestal gesnoven omdat het effect dan snel begint.

De werking van speed houdt volgens DRUGSinfo van het Trimbos-instituut ongeveer 4 tot 8 uur aan. De nawerking duurt veel langer: iemand kan nog tot ruim een dag na gebruik last houden van slapeloosheid en verminderde concentratie. De rijvaardigheid kan zelfs tot zo’n 40 uur na inname verstoord zijn.

Speed in combinatie met andere middelen, zoals alcohol, cocaïne, GHB of xtc (MDMA), verhoogt de belasting voor het hart en maakt het effect onvoorspelbaar. Als partydrug wordt speed regelmatig naast xtc gebruikt, wat de werkingsduur en de naweeën verlengt. Wie wil weten wat er werkelijk in een middel zit, kan terecht bij een drugstest.

Hoe werkt speed in de hersenen?

De oppeppende werking van speed komt voort uit zijn invloed op het systeem van neurotransmitters, de boodschapperstoffen tussen zenuwcellen. Deze sterk oppeppende werking verklaart waarom het effect van speed zo intens voelt. Amfetamine is een zogeheten releaser: het duwt extra dopamine en noradrenaline de synaps in, de ruimte tussen twee zenuwcellen. Dat is een ander mechanisme dan cocaïne of het medicijn methylfenidaat, die de heropname van dopamine blokkeren.

Dopamine drijft het beloningssysteem aan, een netwerk rond de nucleus accumbens dat plezier en motivatie regelt. Noradrenaline verhoogt alertheid, aandacht en de stressrespons. Volgens het Amerikaanse National Institute on Drug Abuse (NIDA) activeren vrijwel alle verslavende middelen de dopamine-afgifte in dit beloningssysteem. Speed doet dat krachtig en relatief snel, en juist die piek maakt het middel risicovol en verslavend.

De keerzijde volgt zodra het middel uitwerkt. De voorraad dopamine en noradrenaline is dan tijdelijk uitgeput, wat de bekende dip na speed verklaart.

De roes en de dip na speed

Tijdens de roes voelt iemand zich energiek, alert en zelfverzekerd. Volgens DRUGSinfo krijgen gebruikers meer zin om te praten en te bewegen, voelen ze zich scherper en in een opgewekte stemming, en hebben ze minder behoefte aan eten en slaap. Die effecten maken speed aantrekkelijk in uitgaans- en prestatiesituaties.

De dip, ook wel de crash genoemd, komt zodra het middel uitwerkt. Het brein moet herstellen van de kunstmatige piek. Mensen voelen zich dan moe, somber en prikkelbaar, kunnen zich slecht concentreren en slapen ondanks de vermoeidheid moeilijk in. Bij langdurig of zwaar gebruik kan deze fase dagen aanhouden en gepaard gaan met aanhoudende somberheid.

PAWS, het post-acute withdrawal syndrome, is de fase waarin de ontwenningsverschijnselen in golven terugkomen nadat de acute dip voorbij is. Stemming en concentratie blijven maandenlang onstabiel, en juist in deze periode is het terugvalrisico hoog.

Risico’s van speed

Speed belast vooral het hart en de bloedvaten. De verhoogde hartslag en bloeddruk kunnen leiden tot hartritmestoornissen, een hartaanval (hartinfarct), een hersenbloeding of een beroerte, ook bij jonge en ogenschijnlijk gezonde gebruikers. Daarnaast verstoort speed de temperatuurregulatie, waardoor oververhitting en uitdroging ontstaan, zeker als iemand lang doordanst en oververhit raakt zonder voldoende te drinken en rusten.

Op psychisch vlak zijn de risico’s minstens zo groot. Veel gebruikers krijgen last van psychische klachten zoals angst, achterdocht, verwardheid, prikkelbaarheid en agressie. Bij hogere doses of langdurig gebruik kan een amfetaminepsychose ontstaan: een toestand met paranoia, wanen en hallucinaties die sterk lijkt op een psychotische stoornis. Een overdosis is bij speed een reëel gevaar, zeker in combinatie met andere middelen.

Op de lange termijn rapporteert DRUGSinfo bij overmatig en langdurig gebruik van speed schade aan het gebit, de neus (bij snuiven) en de hersenen, naast blijvende vermoeidheid en somberheid door de uitputting van het zenuwstelsel. Deze negatieve effecten stapelen zich op omdat het lichaam simpelweg te weinig kans krijgt om te herstellen. Net als andere harddrugs vraagt speed daarom om een serieuze aanpak.

Hoeveel Nederlanders gebruiken speed?

Het Trimbos-instituut houdt via de Nationale Drug Monitor het drugsgebruik in Nederland bij. In 2024 gebruikte 1,3 procent van de volwassenen amfetamine in het afgelopen jaar, ongeveer 180.000 mensen. Het gebruik is het hoogst onder jongvolwassenen tussen 18 en 29 jaar en onder mannen.

Door dit cijfer naast de bredere trend te leggen, ontstaat een beeld dat een losse statistiek niet geeft. Volgens datzelfde Trimbos-overzicht lag het gebruik van de designerdrug 3-MMC in 2024 voor het eerst hoger dan dat van amfetamine. Speed is dus een gevestigd maar relatief stabiel uitgaansmiddel, terwijl nieuwere stimulerende middelen terrein winnen.

Achter deze percentages gaat een groeiende zorgvraag schuil. De meeste mensen die problematisch speed gebruiken, komen niet of pas laat in zorg. Wie merkt steeds vaker of meer te gebruiken, doet er goed aan de signalen van een verslaving te leren herkennen.

Is speed verslavend?

Ja, speed is erg verslavend. Anders dan bij alcohol of heroïne staat bij amfetamine niet de lichamelijke ontwenning op de voorgrond, maar de psychische afhankelijkheid. Bij elke krachtige dopaminepiek leert het brein dat het middel beloning oplevert.

Na verloop van tijd treedt tolerantie op: er is steeds meer nodig voor hetzelfde oppeppende effect, terwijl gewone activiteiten steeds minder plezier geven. Dat samenspel voedt de craving, de sterke hunkering die het gebruik in stand houdt. Zonder het middel voelt iemand zich leeg, somber en futloos onder invloed van speed, en speed lijkt de enige uitweg. Zo kun je razendsnel verslaafd raken, sneller dan bij veel andere amfetamines.

Een bijzondere rol speelt ADHD. Mensen met onbehandelde ADHD gebruiken stimulerende middelen soms als een vorm van zelfmedicatie, omdat de stof tijdelijk rust en focus geeft. Wanneer verslaving en een psychische aandoening tegelijk spelen, spreken we van een dubbele diagnose. Onze pagina’s over comorbiditeit en dubbele diagnose bij ADHD en autisme leggen uit hoe deze combinatie de behandeling beïnvloedt.

Ontwenning en afkicken van speed

Afkicken van speed is zelden levensgevaarlijk op de manier van een alcoholdelier, maar de psychische klap kan zwaar zijn. De acute dip in de eerste dagen kan gepaard gaan met extreme vermoeidheid, somberheid en hevige craving. Bij sommige mensen kan ernstige somberheid in deze periode het risico op suïcidale gedachten vergroten. Bel bij acute nood 112 of neem contact op met 113 Zelfmoordpreventie (113 of www.113.nl).

Veiligheid zit hier vooral in begeleiding en structuur. Een ondersteunende detox biedt rust, slaap, goede voeding en aandacht voor de stemming, zodat iemand de dip doorkomt zonder direct terug te vallen. Daarna volgt de langere fase van herstel, waarin de afkickverschijnselen in golven kunnen terugkomen. Juist omdat de craving lang aanhoudt, is een gestructureerde aanpak belangrijker dan een snelle ontgifting alleen.

Behandeling van een speedverslaving

Een verslaving aan speed is goed behandelbaar, al verloopt de behandeling anders dan bij alcohol of opiaten. Voor amfetamine bestaat namelijk geen in Nederland geregistreerd medicijn dat de craving onderdrukt. Volgens de Nederlandse GGZ-standaarden steunt de behandeling daarom vooral op psychosociale begeleiding.

De best onderbouwde aanpakken zijn:

• Cognitieve gedragstherapie (CGT): helpt om triggers te herkennen en gezonde copingstrategieën aan te leren in plaats van gebruik.
• Contingency management: beloont aantoonbaar middelenvrij blijven en blijkt bij stimulerende middelen bijzonder effectief.
• Ondersteunende detox: een veilige, gestructureerde omgeving om de dip door te komen, met aandacht voor slaap, voeding en stemming.
• Behandeling van de dubbele diagnose: onderliggende ADHD, depressie of trauma wordt tegelijk aangepakt, omdat dat het terugvalrisico verlaagt.

Een goede intake brengt in kaart welke vorm van zorg passend is. Voor wie geen wachttijd kan dragen, bestaat de mogelijkheid van verslavingszorg zonder wachttijd. Een overzicht van de modaliteiten staat op onze pagina over verslaving en therapie.

Klinische behandeling in Zuid-Afrika zonder wachtlijst

White River Recovery is een residentieel verslavingscentrum in Mpumalanga (Zuid-Afrika) dat Nederlandstalige patiënten behandelt voor een verslaving aan stimulerende middelen en dubbele diagnose, met nazorgpartners in Nederland.

Het programma duurt minimaal zes weken en combineert een veilige, begeleide detox met een volledig dagprogramma en 24-uurs beschikbaarheid van een medisch en psychologisch team. De therapeutische basis is evidence-based: cognitieve gedragstherapie, dialectische gedragstherapie, EMDR en motivational interviewing, aangevuld met holistische onderdelen als beweging, natuur en groepswerk. Omdat de behandeling van een speedverslaving vooral psychosociaal is, biedt deze intensieve setting juist veel waarde. Veel medewerkers spreken Nederlands of Afrikaans, wat de drempel voor open gesprekken verlaagt.

De afstand tot Nederland is een bewust onderdeel van de behandeling. Triggers, gebruiksomgevingen en dagelijkse stressoren blijven thuis, terwijl de focus volledig op herstel ligt. Directe opname is meestal binnen enkele dagen mogelijk, zonder de wachttijd die in de Nederlandse verslavingszorg gebruikelijk is. Voor terugkeer werkt White River Recovery samen met Nederlandse nazorgpartners, zodat het herstel ook thuis gestructureerd doorloopt.

Vergoeding via de Nederlandse zorgverzekering is bij veel polissen mogelijk via een voorafgaande machtiging. Voor meer context: verslavingsbehandeling in Zuid-Afrika en het hersteltraject in het buitenland.

Twijfel je over je gebruik of dat van een naaste?

Plan een vrijblijvend intakegesprek

Ons opnameteam neemt rustig de tijd om jouw situatie door te nemen, zonder verplichtingen. Geen wachtlijst, geen druk.

Plan een intakegesprek

Vergoeding via je zorgverzekering vaak mogelijk

Bronnen

1. Trimbos-instituut, Nationale Drug Monitor – “Drugsgebruik onder volwassenen in Nederland in 2024: stijging stimulerende middelen” – https://www.trimbos.nl/actueel/nieuws/drugsgebruik-onder-volwassenen-in-nederland-in-2024-stijging-stimulerende-middelen/
2. DRUGSinfo (Trimbos-instituut) – “Speed” – https://www.drugsinfo.nl/speed
3. Trimbos-instituut – “Cijfers drugs: gebruik en incidenten” – https://www.trimbos.nl/kennis/cijfers/drugs/
4. GGZ Standaarden – “Stoornissen in het gebruik van cannabis, cocaïne, amfetamine, ecstasy, GHB en benzodiazepines (amfetamine)” – https://www.ggzstandaarden.nl/richtlijnen/stoornissen-in-het-gebruik-van-cannabis-cocaine-amfetamine-ecstasy-ghb-en-benzodiazepines/amfetamine
5. National Institute on Drug Abuse (NIDA) – “Commonly Used Drugs Charts / Stimulants” – https://nida.nih.gov/research-topics/commonly-used-drugs-charts