Soorten drugs: een indeling naar werking

Drugs worden meestal ingedeeld naar wat ze met je zenuwstelsel doen: stimulerende middelen die versnellen, verdovende middelen die afremmen en bewustzijnsveranderende middelen die je waarneming veranderen. Die indeling zegt meer over de risico’s dan de wet doet. Verdovende middelen combineren kan levensgevaarlijk zijn, ook als je die middelen los kent.

Waarom je naar werking indeelt en niet naar wetgeving

De wet deelt middelen in naar hoe ze juridisch behandeld worden. Dat vertelt je weinig over wat er in je lichaam gebeurt.

De farmacologie doet dat wel. Alcohol en heroine zijn allebei verdovende middelen en gedragen zich in combinatie met elkaar ook zo, terwijl de een legaal is en de ander niet.

Dat verschil is geen theoretisch punt. Toen Nutt, King en Phillips in The Lancet (2010) twintig middelen scoorden op zestien schadecriteria, concludeerden zij dat hun bevindingen slecht overeenkwamen met de toenmalige Britse drugsclassificatie, die niet alleen op schade gebaseerd is.

Deze pagina volgt daarom de indeling die ook Jellinek gebruikt: uppers, downers en trippers. Jellinek definieert drugs als stoffen die het bewustzijn beinvloeden en om die reden in een niet-medische context worden ingenomen.

Een waarschuwing vooraf, die Jellinek zelf ook geeft: sommige middelen zijn lastig in te delen omdat ze meerdere effecten hebben.

Stimulerende middelen (uppers)

Uppers versnellen de activiteit in je centrale zenuwstelsel. Je voelt je energiek, alerter, spraakzamer, minder hongerig en minder moe.

Jellinek rekent hiertoe onder meer cafeine, nicotine, MDMA (xtc), cocaine, 4-FA en speed. Meer achtergrond staat op onze pagina over stimulantia.

De risico’s zitten grotendeels in wat je niet voelt. Jellinek beschrijft bij speed onder meer hartritmestoornissen, een hartinfarct en een hersenbloeding, zeker bij lichamelijke inspanning. Je lichaamstemperatuur stijgt, wat in warme en slecht geventileerde ruimtes tot gevaarlijke oververhitting kan leiden.

Bij langdurig gebruik of zeer hoge doses kan een psychose optreden, met hallucinaties, achterdocht en paniek. Tolerantie bouwt op, maar volgens Jellinek geldt dat niet voor de stijging van de bloeddruk. Hart en bloedvaten blijven dus zwaar belast, ook als het effect zelf minder wordt.

Verdovende middelen (downers)

Downers remmen je zenuwstelsel af. Je wordt rustiger, minder angstig, slaperiger, en je reactievermogen en waarneming vertragen.

Jellinek noemt hier alcohol, slaap- en kalmeringsmiddelen, opium, morfine, heroine en GHB. Zie ook onze pagina’s over benzodiazepinen, opiaten en GHB.

Bij deze groep zit een belangrijk acuut risico in een en hetzelfde mechanisme: ze remmen de ademhaling. Het deel van je hersenen dat je ademhaling regelt, wordt trager. Bij opioiden beschrijft de Wereldgezondheidsorganisatie een overdosis als een combinatie van drie verschijnselen: pinpointpupillen, bewusteloosheid en ademhalingsproblemen.

Bij GHB komt daar nog bij dat het verschil tussen het gewenste effect en een te veel klein is.

Bewustzijnsveranderende middelen (trippers)

Trippers veranderen je waarneming. Kleuren, geluiden, tijd en je gevoel van jezelf kunnen anders worden.

Jellinek noemt hier paddo’s en truffels, lsd en ketamine. Meer lees je op onze pagina’s over psychedelica en ketamine.

Het risicoprofiel is anders dan bij uppers en downers. De psychische risico’s zijn reeel.

Jellinek beschrijft bad trips bij lsd, paddo’s en hoge doses hasj en wiet, en noemt dat lsd bij mensen die daar gevoelig voor zijn een psychose kan uitlokken. Wie zelf of in de familie psychosegevoeligheid kent, loopt daarbij meer risico.

Ketamine is een aparte kwestie: het is bewustzijnsveranderend, maar het verdooft ook, en dat maakt combineren met andere downers riskant.

Middelen die tussen de categorieen vallen

De drie hokjes zijn hulpmiddelen, geen natuurwetten.

Cannabis wordt meestal gebruikt om te ontspannen, maar verandert bij hogere doses ook de waarneming. Jellinek plaatst hasj daarom in twee groepen tegelijk.

MDMA (xtc) is tegelijk stimulerend en waarnemingsveranderend.

Lachgas past in geen van de drie goed. Het RIVM concludeerde dat recreatief gebruik van lachgas als roesmiddel een risico voor de volksgezondheid kan vormen. Jonge en onervaren gebruikers en mensen met een laag vitamine B12-niveau, zoals vegetariers, zijn gevoeliger voor schadelijke effecten. Veelvuldig gebruik kan leiden tot ernstige gevolgen zoals dwarslaesies. Zie onze pagina over lachgas.

Nieuwe psychoactieve stoffen en designerdrugs

Dit zijn stoffen die chemisch lijken op bekende drugs, maar net anders zijn samengesteld. Denk aan 3-MMC en 4-FA.

Het probleem is niet dat ze per definitie sterker zijn. Het probleem is dat er veel minder over bekend is. Er is minder onderzoek, minder ervaring in de spoedeisende hulp en minder zicht op wat langdurig gebruik doet.

Bovendien weet je vaak niet wat je in handen hebt. Meer daarover op onze pagina over designerdrugs.

Hoe verhouden de risico’s zich tot elkaar?

Er bestaat geen ranglijst die alles vangt, maar er is wel serieus geprobeerd er een te maken.

Nutt, King en Phillips scoorden in The Lancet (2010) twintig middelen op zestien criteria, negen voor schade aan de gebruiker en zeven voor schade aan anderen. Alcohol kwam als schadelijkste uit de bus met een totale schadescore van 72, gevolgd door heroine met 55 en crack met 54.

Kijk je alleen naar schade aan de gebruiker zelf, dan draait de volgorde om: crack scoorde 37, heroine 34 en crystal meth 32.

Twee dingen zijn hier belangrijk. Het eerste is dat alcohol hoog scoort juist doordat het zoveel gebruikt wordt en veel schade aan anderen veroorzaakt, niet doordat een glas wijn gevaarlijker is dan een lijn cocaine. Het tweede is dat zo’n score iets zegt over een populatie en niets over jou.

Onze lezing, en dat is een interpretatie en geen bronvermelding: het nut van zo’n lijst zit niet in de precieze rangorde, maar in het feit dat de wettelijke indeling en de schade-indeling niet op elkaar liggen.

De gevaarlijkste combinatie: downers op downers

Dit is het belangrijkste deel van deze pagina.

Twee verdovende middelen tegelijk dragen een risico dat geen van beide alleen draagt. Ze remmen allebei je ademhaling, en samen kunnen ze het risico op een gevaarlijk onderdrukte ademhaling vergroten.

De Wereldgezondheidsorganisatie noemt het gebruik van opioiden in combinatie met alcohol of andere stoffen die de ademhaling onderdrukken, zoals benzodiazepinen, barbituraten, anesthetica of sommige pijnstillers, uitdrukkelijk als risicofactor voor een overdosis.

Over alcohol en kalmeringsmiddelen schrijft Jellinek dat alcohol en benzodiazepinen elkaars verdovende werking versterken, dat de gevolgen onvoorspelbaar zijn en dat de combinatie tot een coma of zelfs de dood kan leiden.

Over GHB schrijft DRUGSinfo van het Trimbos-instituut dat GHB en alcohol elkaars verdovende werking versterken en de ademhaling onderdrukken, waardoor een kleine hoeveelheid GHB al te veel kan zijn.

De praktische kern: als je twee middelen kent en allebei goed verdraagt, zegt dat niets over hoe ze samen uitpakken. Downers stapelen.

Wat je doet bij een noodgeval

Bel 112. Doe dat ook als je bang bent voor gedoe. Het enige wat op dat moment telt, is dat er snel hulp is. Vertel de meldkamer zo precies mogelijk wat er is gebruikt, ook als je niet zeker weet wat het was.

Alarmerende signalen zijn onder meer bewusteloosheid of niet wakker te krijgen zijn, langzame, onregelmatige of stokkende ademhaling, blauwe lippen of vingertoppen, en bij opioiden zeer kleine pupillen.

Voor opioiden bestaat een tegengif. De Wereldgezondheidsorganisatie beschrijft naloxon als een middel dat de effecten van een opioidenoverdosis kan omkeren als het op tijd wordt gegeven.

Leg iemand die buiten bewustzijn is en zelfstandig ademt in de stabiele zijligging en blijf erbij tot er hulp is. Meer hierover lees je op onze pagina over het herkennen van een overdosis.

Hoeveel mensen gebruiken wat in Nederland

Volgens het Trimbos-instituut had in 2025 7,1 procent van de volwassenen in Nederland in het afgelopen jaar cannabis gebruikt. Ruim een op de tien volwassenen, 11,4 procent, had ooit xtc gebruikt. Voor cocaine lag het ooit-gebruik op 7,8 procent en voor lachgas op 7,0 procent.

Wat er precies in omloop is, wordt gemonitord door het Drugs Informatie en Monitoring Systeem (DIMS). Dat werkt volgens Trimbos met twaalf deelnemers en 34 testlocaties in Nederland. In 2025 leverden gebruikers ruim 17.500 monsters in, vooral ecstasy, MDMA-poeder en 3-MMC. Zie ook onze pagina over drugs testen.

Die cijfers en testresultaten gaan over de Nederlandse markt. Ze zeggen niets over wat er in Belgie circuleert. Woon je in Belgie en heb je een vraag over een specifiek middel, leg die dan voor aan De DrugLijn.

Waar je terechtkunt in Nederland en Belgie

Nederland. De Drugs Infolijn van het Trimbos-instituut beantwoordt vragen op 0900-1995, op werkdagen van 09.00 tot 17.00 uur, tegen 10 cent per minuut. Chatten kan op werkdagen van 13.00 tot 17.00 uur. Voor hulp is je huisarts het startpunt en die kan doorverwijzen naar de regionale verslavingszorg.

Belgie. De eerste lijn is breder dan alleen de huisarts. Het Vlaams expertisecentrum Alcohol en andere Drugs (VAD) noemt huisartsen, CAW, JAC, OCMW en thuisverpleging. De DrugLijn is de algemene lijn voor vragen over drank, drugs, pillen, gamen en gokken, op 078 15 10 20, op werkdagen van 10 tot 20 uur. De Centra voor Geestelijke Gezondheidszorg bieden ambulante zorg en hebben volgens VAD vaak gespecialiseerde verslavingsteams. Vraag een centrum zelf naar de verslavingsexpertise, want het aanbod verschilt per centrum en per regio.

Bij acuut gevaar bel je in beide landen 112.

Wanneer een klinische behandeling in beeld komt

De meeste mensen die deze pagina lezen, zoeken informatie en geen behandeling. Dat is prima.

Komt het toch dichterbij, bijvoorbeeld doordat stoppen niet lukt of doordat gebruik met psychische klachten verweven raakt, dan is je huisarts of de regionale verslavingszorg het logische startpunt. Meer over de effecten op langere termijn lees je op onze pagina over wat drugs doen.

White River Recovery is een residentiele verslavingskliniek in White River, Mpumalanga, Zuid-Afrika, voor Nederlandstalige clienten uit Nederland en Belgie. De programma’s duren minimaal zes weken en behandelen middelengebruik samen met eventuele psychische klachten. Wij bieden geen ambulante behandeling en geen begeleid wonen.

Bronnen

1. Jellinek. “Wat zijn drugs?” https://www.jellinek.nl/vraag-antwoord/wat-zijn-drugs/
2. Jellinek. “Wat zijn de risico’s van speed?” https://www.jellinek.nl/vraag-antwoord/wat-zijn-de-risicos-van-speed/
3. Jellinek. “Wat gebeurt er bij de combinatie alcohol en kalmeringsmiddelen?” https://www.jellinek.nl/vraag-antwoord/wat-gebeurt-er-bij-de-combinatie-alcohol-en-kalmeringsmiddelen/
4. DRUGSinfo (Trimbos-instituut). “GHB: combinatiegebruik.” https://www.drugsinfo.nl/ghb/combinatiegebruik-met-ghb/
5. Trimbos-instituut. “Cijfers drugs: gebruik en incidenten.” https://www.trimbos.nl/kennis/cijfers/drugs/
6. Trimbos-instituut. “Monitoring drugsmarkt in Nederland: DIMS.” https://www.trimbos.nl/kennis/drugs/feiten-cijfers-drugshandel-drugsincidenten/monitoring-drugsmarkt-dims/
7. RIVM. “Veel risico’s recreatief gebruik lachgas.” https://www.rivm.nl/nieuws/veel-risicos-recreatief-gebruik-lachgas
8. Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). “Opioid overdose.” https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/opioid-overdose
9. Nutt D.J., King L.A., Phillips L.D. (2010). “Drug harms in the UK: a multicriteria decision analysis.” The Lancet, 376. https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/30076/
10. VAD. “Welke hulpverlening bestaat er bij alcohol- en druggebruik?” https://vad.be/preventie-en-hulpverlening/alcohol-en-drughulpverlening-en-ggz/welke-hulpverlening-bestaat-er-bij-alcohol-en-druggebruik/
11. De DrugLijn. https://www.druglijn.be/
12. Jellinek. “Risico’s van lsd.” https://www.jellinek.nl/vraag-antwoord/risicos-van-lsd/

Veelgestelde vragen

Welke soorten drugs zijn er?

De meest gebruikte indeling kijkt naar wat een middel met je zenuwstelsel doet. Jellinek onderscheidt uppers oftewel stimulerende middelen zoals cafeine, nicotine, xtc, cocaine, 4-FA en speed, downers oftewel verdovende middelen zoals alcohol, slaap- en kalmeringsmiddelen, opium, morfine, heroine en GHB, en trippers oftewel waarnemingsveranderende middelen zoals paddo’s, truffels, lsd en ketamine.

Waarom worden drugs ingedeeld naar werking en niet naar de wet?

Omdat de werking bepaalt wat er in je lichaam gebeurt en wat er misgaat bij een combinatie. Nutt, King en Phillips concludeerden in The Lancet in 2010 dat hun schadeanalyse slecht overeenkwam met de toenmalige Britse drugsclassificatie, die niet alleen op schade gebaseerd is.

Welke drug is het gevaarlijkst?

Dat hangt af van wat je meet. In de analyse van Nutt, King en Phillips scoorde alcohol het hoogst op totale schade, met 72 punten, voor heroine met 55 en crack met 54. Kijk je alleen naar schade aan de gebruiker zelf, dan staan crack (37), heroine (34) en crystal meth (32) bovenaan. Zulke scores gaan over een hele bevolking en zeggen niets over een individueel risico.

Waarom is alcohol met benzodiazepines of opioiden zo gevaarlijk?

Omdat het allemaal verdovende middelen zijn die je ademhaling afremmen. Samen kunnen ze het risico op een gevaarlijk onderdrukte ademhaling vergroten. De Wereldgezondheidsorganisatie noemt het gebruik van opioiden met alcohol of andere ademhalingsonderdrukkende stoffen zoals benzodiazepinen uitdrukkelijk als risicofactor voor een overdosis. Jellinek schrijft dat alcohol en benzodiazepinen elkaars verdovende werking versterken en dat de combinatie tot een coma of de dood kan leiden.

Hoe herken je een overdosis?

Let op bewusteloosheid of iemand niet wakker kunnen krijgen, langzame, onregelmatige of stokkende ademhaling en blauwe lippen of vingertoppen. Bij opioiden beschrijft de Wereldgezondheidsorganisatie een combinatie van drie verschijnselen: zeer kleine pupillen, bewusteloosheid en ademhalingsproblemen. Bel bij twijfel altijd 112.

Wat is er anders aan designerdrugs zoals 3-MMC?

Vooral hoeveel er niet over bekend is. Er is minder onderzoek gedaan, er is minder ervaring in de acute zorg en er is minder zicht op de gevolgen van langdurig gebruik. Daarbij weet je vaak niet precies wat je in handen hebt.

Hoeveel mensen gebruiken drugs in Nederland?

Volgens het Trimbos-instituut had in 2025 7,1 procent van de volwassenen in het afgelopen jaar cannabis gebruikt. Van de volwassenen had 11,4 procent ooit xtc gebruikt, 7,8 procent ooit cocaine en 7,0 procent ooit lachgas.

Gelden Nederlandse testresultaten ook in Belgie?

Nee. Het Nederlandse DIMS werkt volgens Trimbos met twaalf deelnemers en 34 testlocaties en ontving in 2025 ruim 17.500 monsters, maar die gegevens gaan over de Nederlandse markt. Woon je in Belgie en heb je een vraag over een specifiek middel, leg die dan voor aan De DrugLijn op 078 15 10 20.