Misschien herken je het bij jezelf: emoties die razendsnel omslaan, relaties die intens beginnen maar steeds vastlopen, of een gevoel van leegte dat je probeert te vullen met alcohol of drugs. Borderline persoonlijkheidsstoornis (BPS) is een aandoening die een aanzienlijk deel van de bevolking treft. En bij een deel van hen speelt verslaving een rol. In dit artikel lees je wat BPS precies is, hoe het samenhangt met verslaving, en welke behandelingen daadwerkelijk werken.
Een borderline persoonlijkheidsstoornis is een psychische aandoening die wordt gekenmerkt door een aanhoudend patroon van instabiliteit in emoties, zelfbeeld, relaties en impulscontrole. De stoornis begint meestal in de vroege volwassenheid en heeft invloed op vrijwel alle levensdomeinen.
Volgens het classificatiesysteem DSM-5 valt BPS onder de cluster-B-persoonlijkheidsstoornissen, samen met de narcistische, antisociale en theatrale persoonlijkheidsstoornis. Cluster B wordt gekenmerkt door dramatisch, emotioneel of grillig gedrag.
In de Nederlandse bevolking wordt BPS geschat op ongeveer 1 tot 2 procent van de volwassenen. Dat blijkt onder meer uit het NEMESIS-2 bevolkingsonderzoek van het Trimbos-instituut, dat een prevalentie van 1,1% vond bij volwassenen van 21 tot 67 jaar (Trimbos-instituut). Internationaal epidemiologisch onderzoek komt op hogere schattingen uit. De exacte prevalentie varieert per studie en meetmethode.
Om de diagnose BPS te stellen, moet iemand aan minimaal 5 van de volgende 9 criteria voldoen volgens de DSM-5:
1. Verlatingsangst. Een intense angst om alleen gelaten of verlaten te worden. Dit kan zich uiten in wanhopige pogingen om echte of vermeende verlating te voorkomen, zoals aanklampen, bedreiging of manipulatie.
2. Instabiele en intense relaties. Relaties worden gekenmerkt door een patroon van idealiseren en devalueren: iemand wordt vandaag op een voetstuk geplaatst en morgen volledig afgeschreven. Dit zwart-witdenken maakt duurzame vriendschappen en relaties te behouden bijzonder moeilijk. Mensen met een borderline persoonlijkheidsstoornis hebt daardoor vaak moeite om vriendschappen en relaties langdurig in stand te houden.
3. Identiteitsstoornis. Een voortdurend instabiel zelfbeeld of zelfgevoel. Mensen met BPS weten vaak niet goed wie ze zijn, wat ze willen of waar ze voor staan. Dit kan leiden tot plotselinge carrièrewisselingen, verandering van vriendenkring of wisselende waarden.
4. Impulsiviteit. Op minimaal twee gebieden die potentieel schadelijk zijn, zoals roekeloos geld uitgeven, onveilig vrijen, middelenmisbruik, roekeloos rijden of eetbuien.
5. Terugkerend suïcidaal gedrag of zelfbeschadiging. Dit kan variëren van suïcidale uitspraken en gebaren tot zelfverwonding (krassen, branden) als manier om intense emoties te reguleren. Bij suïcidale gedachten: neem direct contact op met 113 Zelfmoordpreventie (bel 113 of 0800-0113). Bij acuut gevaar: bel 112.
6. Affectieve instabiliteit. Snelle en heftige wisselende stemmingen, vaak binnen enkele uren. Een kleine teleurstelling kan een explosie van woede, verdriet of angst veroorzaken. Dit zijn typische borderline symptomen die het dagelijks leven sterk beïnvloeden. Weinig grip op je emoties is een van de meest kenmerkende gedragingen bij deze stoornis.
7. Chronisch gevoel van leegte. Een aanhoudende innerlijke leegte die moeilijk te omschrijven is. Veel mensen met BPS beschrijven het als “een gat van binnen” dat ze proberen te vullen, soms met middelen of risicovol gedrag.
8. Intense, ongepaste woede. Moeite met het beheersen van boosheid, wat zich kan uiten in frequente driftbuien, aanhoudende woede of fysieke conflicten.
9. Stressgerelateerde paranoia of dissociatie. Onder druk kunnen mensen met BPS kortdurende paranoïde gedachten krijgen of dissociëren, waarbij ze zich losgekoppeld voelen van zichzelf of hun omgeving.
BPS wordt in de praktijk vaker bij vrouwen vastgesteld dan bij mannen. Dat betekent echter niet dat de stoornis vaker bij vrouwen voorkomt. Het verschil zit grotendeels in hoe klachten zich uiten.
Vrouwen met BPS richten hun emoties vaker naar binnen: ze voelen zich somber, hebben eetproblemen of beschadigen zichzelf. Mannen uiten hun emoties vaker naar buiten, door sneller boos te worden, impulsief te handelen of problemen te krijgen met alcohol drinken of drugsgebruik. Daardoor worden mannen met BPS vaker verkeerd gediagnosticeerd, bijvoorbeeld met een antisociale persoonlijkheidsstoornis of alleen een verslavingsstoornis. Als je vermoedt dat jij of iemand in je omgeving borderline persoonlijkheidsstoornis hebt, is een diagnose borderline door een specialist de juiste eerste stap.
Herkenbare signalen waar je op kunt letten:
Herken je meerdere van deze signalen? Dan is het waardevol om met een professional te spreken. Een goede diagnose is de eerste stap naar de juiste hulp. Ben je een naaste van iemand met deze klachten? Ook dan kan het helpen om je te oriënteren op de mogelijkheden, zodat je weet hoe je het gesprek kunt openen zonder afwijzing uit te lokken.
De relatie tussen BPS en verslaving is een van de sterkst gedocumenteerde in de psychiatrie. Onderzoek toont dat een aanzienlijk deel van de volwassenen met BPS op enig moment in het leven een middelgerelateerde stoornis ontwikkelt (Trull et al., 2018). Omgekeerd voldoet een substantieel deel van de mensen in verslavingsbehandeling ook aan de criteria voor BPS.
Dit is geen toeval. BPS en verslaving delen kernmerken, namelijk impulsiviteit en emotiedysregulatie, en versterken elkaar in een vicieuze cirkel.
Het mechanisme achter deze comorbiditeit is beter te begrijpen als je kijkt naar wat BPS doet met je emotiehuishouding. Mensen met borderline ervaren emoties intenser, sneller en langer dan anderen. Een opmerking die iemand anders makkelijk naast zich neerlegt, kan bij iemand met BPS een cascade aan pijn, woede of paniek veroorzaken.
Alcohol, drugs of medicijnen bieden tijdelijke verlichting. Ze dempen de overweldigende emoties, vullen het chronische gevoel van leegte, of onderdrukken pijnlijke herinneringen, waaronder traumatische gebeurtenissen uit het verleden. Dit proces heet zelfmedicatie: het gebruik van middelen om psychische problemen te verlichten, zonder professionele begeleiding. Een behandelaar of hulpverlener kan helpen om dit patroon te doorbreken en leren omgaan met intense emoties op een gezondere manier, zodat je meer grip op je emoties krijgt.
Het probleem is dat deze “oplossing” tijdelijk werkt en het onderliggende probleem verergert. Middelengebruik versterkt de emotionele instabiliteit, verhoogt impulsiviteit en ondermijnt relaties. Zo ontstaat een neerwaartse spiraal die steeds moeilijker te doorbreken wordt.
Onderzoek laat een duidelijk beeld zien (Trull et al., 2018; Gonzalez, 2014):
Bovendien is de prognose bij dubbele diagnose aanzienlijk slechter. Onderzoek laat zien dat BPS-patiënten met een comorbide verslaving een significant lagere kans op remissie hebben vergeleken met BPS zonder verslaving (Trull et al., 2018). Kortere periodes van onthouding en hogere drop-out uit behandeling komen ook vaker voor.
Wie alleen de verslaving behandelt bij iemand met BPS, pakt het symptoom aan maar laat de motor draaien. De emotionele triggers die het middelengebruik aandrijven, blijven bestaan. Andersom geldt hetzelfde: alleen BPS behandelen zonder de verslaving te adresseren, is als een brandwond verzorgen terwijl het vuur nog brandt.
Onderzoek bevestigt dit. Programma’s die beide stoornissen gelijktijdig behandelen leveren betere langetermijnresultaten op dan sequentiële behandeling, waarbij eerst de ene en dan de andere stoornis wordt aangepakt (Richtlijnendatabase).
Toch is de beschikbaarheid van geïntegreerde behandeling beperkt. Een relatief klein deel van verslavingsprogramma’s voldoet aan criteria voor dubbele-diagnose-capabele zorg. In de GGZ is dat percentage nog lager. Dat betekent dat veel mensen met BPS en verslaving niet de behandeling krijgen die het meest effectief is.
In Nederland komt daar nog een praktisch probleem bij: wachttijden in de specialistische GGZ kunnen oplopen tot maanden. Voor iemand die worstelt met zowel emotionele instabiliteit als actief middelengebruik, is die wachttijd niet alleen frustrerend, maar potentieel gevaarlijk.
Er bestaan meerdere evidence-based behandelingen voor BPS, waarvan sommige specifiek zijn aangepast voor de dubbele diagnose met verslaving.
DGT is de meest onderzochte en aanbevolen behandeling voor BPS. Ontwikkeld door de Amerikaanse psycholoog Marsha Linehan, combineert DGT cognitief-gedragsmatige technieken met mindfulness en acceptatie. De therapie richt zich op vier kernmodules:
Voor de dubbele diagnose bestaat DBT-SUD (Substance Use Disorder), een aangepaste versie die specifiek werkt aan de wisselwerking tussen emotiedysregulatie en middelengebruik. Onderzoek toont positieve resultaten op meerdere uitkomstmaten, waaronder algemeen functioneren en abstinentiedagen (Trull et al., 2018). De GGZ Standaarden bevelen DGT specifiek aan voor BPS met comorbide middelenstoornis.
CGT helpt bij het identificeren en veranderen van disfunctionele denkpatronen die emotionele reacties en gedrag aansturen. Bij iemand met BPS en verslaving kan CGT bijdragen aan het herkennen van risicosituaties voor terugval, het uitdagen van zwart-witdenken en het ontwikkelen van gezondere copingstrategieën. Denk bijvoorbeeld aan de automatische gedachte “niemand begrijpt me, dus kan ik net zo goed drinken”. CGT leert je om die gedachte te herkennen, te toetsen aan de werkelijkheid en te vervangen door een realistischere overtuiging. CGT wordt vaak gecombineerd met DGT als onderdeel van een breder therapieprogramma.
Schematherapie richt zich op diepgewortelde patronen (schema’s) die in de kindertijd zijn ontstaan en het huidige functioneren beïnvloeden. Bij BPS zijn schema’s als “verlating”, “wantrouwen” en “emotionele verwaarlozing” vaak prominent aanwezig. Door deze patronen te herkennen en te doorbreken, vermindert ook de behoefte aan middelengebruik als compensatiemechanisme.
Vroegkinderlijk trauma speelt bij veel mensen met BPS een belangrijke rol. Onderzoek wijst op een verhoogde prevalentie van ervaringen met kindermishandeling, verwaarlozing of seksueel misbruik bij mensen met BPS, hoewel exacte schattingen per studie variëren. Trauma wordt gezien als een gemeenschappelijke risicofactor voor zowel de ontwikkeling van BPS als verslaving. Dat maakt traumagerichte behandeling een essentieel onderdeel van het herstelproces.
EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing) kan de emotionele lading van traumatische herinneringen verminderen. Wanneer het trauma minder overweldigend wordt, neemt ook de behoefte aan zelfmedicatie af. Andere traumagerichte methoden, zoals narratieve exposure therapie, kunnen eveneens worden ingezet. De keuze hangt af van de individuele situatie en wat het best aansluit bij de cliënt.
Niet iedereen met BPS en verslaving heeft een klinische opname nodig. Ambulante behandeling kan voldoende zijn bij mildere vormen. Maar er zijn situaties waarin een residentieel programma duidelijke voordelen biedt:
De Nederlandse Richtlijnendatabase beveelt een alcohol- en drugsvrije observatieperiode van 3 tot 4 weken aan voordat een betrouwbare diagnose van een comorbide persoonlijkheidsstoornis kan worden gesteld. In een residentiële setting is die observatieperiode ingebouwd in het programma.
Een behandelprogramma in het buitenland biedt bovendien fysieke afstand van het dagelijks leven. Veel mensen met BPS ervaren hun directe omgeving als een bron van triggers: relaties die emotionele crises uitlokken, plaatsen die geassocieerd worden met middelengebruik, of sociale druk die ontwenningsangst versterkt. In een residentieel programma ver van huis kun je je volledig richten op herstel, zonder die dagelijkse triggers en verplichtingen.
Een belangrijk punt om helder te maken: White River Recovery behandelt geen standalone borderline persoonlijkheidsstoornis. Ons programma is gericht op verslavingsbehandeling. Maar we weten dat verslaving zelden op zichzelf staat, zeker niet bij mensen met BPS.
Daarom biedt White River Recovery een geïntegreerde aanpak voor mensen met een verslaving waarbij een persoonlijkheidsstoornis zoals BPS meespeelt. In ons residentieel programma in Zuid-Afrika combineren we:
Ons programma biedt wat in Nederland vaak moeilijk te vinden is: verslavingsbehandeling zonder wachttijd, met aandacht voor de persoonlijkheidsproblematiek die de verslaving in stand houdt. Het team bestaat uit ervaren therapeuten die gewend zijn om met complexe, dubbele diagnoses te werken.
De kliniek ligt in een rustige, natuurlijke omgeving die bijdraagt aan het herstelproces. Weg van de hectiek van het dagelijks leven, met de ruimte om te focussen op wat er echt toe doet. Het behandelteam stelt een individueel plan op dat rekening houdt met jouw specifieke situatie, inclusief de rol die persoonlijkheidsproblematiek speelt.
Wil je weten of ons programma past bij jouw situatie of die van een naaste? Neem vrijblijvend contact op voor een vertrouwelijk gesprek. Lees meer over de intake en het opnameproces, of bekijk wat je meeneemt naar een opname.
BPS is geen aandoening die je “geneest” zoals een infectie. Maar de vooruitzichten zijn beter dan vaak wordt gedacht. Langetermijnonderzoek suggereert dat een aanzienlijk deel van de mensen met BPS na verloop van jaren niet meer aan alle diagnostische criteria voldoet. Met de juiste behandeling kunnen symptomen sterk verminderen en leer je vaardigheden om emoties gezonder te reguleren. Veel mensen met BPS bouwen uiteindelijk een stabiel en bevredigend leven op. Raadpleeg altijd een arts of psychiater voor een diagnose en behandeladvies dat aansluit bij jouw situatie.
Bij een dubbele diagnose van BPS en verslaving is professionele hulp vrijwel altijd nodig. De emotionele triggers die het middelengebruik aandrijven, verdwijnen niet vanzelf. Zonder behandeling van de onderliggende emotiedysregulatie is de kans op terugval aanzienlijk. DGT en andere therapieën leren je alternatieve manieren om met intense emoties om te gaan, zonder middelen. Raadpleeg altijd een arts of verslavingsspecialist voordat je stopt.
Dit is een veelvoorkomende verwarring. Bij een bipolaire stoornis duren stemmingswisselingen weken tot maanden en ontstaan ze vaak zonder directe aanleiding. Bij BPS duren stemmingswisselingen uren tot dagen en worden ze bijna altijd getriggerd door een gebeurtenis, vooral in relaties. Het onderscheid is belangrijk omdat de behandeling verschilt. Een goede diagnosticus kan de twee uit elkaar halen, hoewel ze ook samen kunnen voorkomen.
White River Recovery is een verslavingskliniek in Zuid-Afrika. Wij behandelen verslaving, ook wanneer een persoonlijkheidsstoornis zoals BPS meespeelt in het verslavingsproces. Wij bieden geen behandeling voor standalone BPS zonder verslavingsproblematiek. Ons programma richt zich op de wisselwerking tussen persoonlijkheid en verslaving, met therapievormen zoals DGT die voor beide effectief zijn.
Een residentieel traject bij White River Recovery duurt doorgaans 6 tot 12 weken. Daarna is ambulante nazorg essentieel voor duurzaam herstel. DGT-trajecten duren gemiddeld 1 tot 2 jaar wanneer ze ambulant worden gevolgd. De intake bepaalt welk traject het beste aansluit bij jouw situatie.
De verslaving zelf kent dezelfde neurologische mechanismen, maar de context en drijfveren verschillen wezenlijk. Bij BPS wordt middelengebruik sterker aangedreven door emotiedysregulatie dan bij verslaving zonder persoonlijkheidsproblematiek. Het middel is niet alleen het probleem, maar ook de “oplossing” voor overweldigende emoties. Dat maakt standaard verslavingsbehandeling minder effectief: zonder aandacht voor de emotionele component blijven de triggers bestaan en is de kans op terugval aanzienlijk groter. Daarom is een dubbele-diagnose-aanpak waarbij beide stoornissen gelijktijdig worden behandeld zo belangrijk.
Dit artikel is informatief bedoeld en vervangt geen professioneel advies. Herken je jezelf in de beschreven klachten? Neem contact op met je huisarts of een GGZ-professional. Raadpleeg altijd een arts bij suïcidale gedachten of zelfbeschadiging. Worstel je met verslaving in combinatie met emotionele instabiliteit? Neem vertrouwelijk contact op met White River Recovery voor een vrijblijvend gesprek over de mogelijkheden.
Bronnen:
Je hebt er waarschijnlijk over gehoord, misschien zelf op een festival of feest. MDMA staat bekend om het intense geluksgevoel dat het geeft. Maar wat gebeurt er eigenlijk in je lichaam en hersenen wanneer je MDMA gebruikt? En wanneer worden de risico’s groter dan de roes? In dit artikel leggen we helder uit welke effecten […]
Lees MeerMisschien heb je lorazepam voorgeschreven gekregen van je huisarts voor angst of slaapproblemen. Of je maakt je zorgen over iemand die dit medicijn al langer gebruikt dan gepland. In beide gevallen is het verstandig om goed te begrijpen wat lorazepam precies doet, welke risico’s er zijn, en welke stappen je kunt zetten als het gebruik […]
Lees MeerJa, verslaving heeft een erfelijke component. Volgens het Amerikaanse National Institute on Drug Abuse (NIDA) is ongeveer de helft van iemands risico op verslaving terug te voeren op genetische factoren.[1] Maar genen zijn geen lot. Ze verhogen het risico; ze bepalen het niet. Als je je afvraagt of verslaving in jouw familie voorkomt en wat […]
Lees Meer