Quetiapine (Seroquel): Werking, Misbruik, Verslaving en Behandeling

Quetiapine is een van de meest voorgeschreven antipsychotica in Nederland. Hoewel het medicijn mensen helpt bij schizofrenie, bipolaire stoornis en depressie, groeit de bezorgdheid over misbruik en afhankelijkheid. Op straat staat quetiapine bekend als “baby heroïne” en wordt het soms gebruikt buiten medisch toezicht. In dit artikel leggen we uit wat quetiapine is, waarom het wordt misbruikt, hoe je verslavingssignalen herkent en welke behandelopties beschikbaar zijn.

Raadpleeg altijd een arts of apotheker voor medisch advies over quetiapine. Stop nooit op eigen houtje met antipsychotica. De informatie op deze pagina vervangt geen medisch advies.

Wat is quetiapine?

Quetiapine is een atypisch antipsychoticum (ook wel tweede-generatie antipsychoticum genoemd) dat sinds 1997 op de markt is. Het wordt verkocht onder de merknamen Seroquel en Seroquel XR (de tabletten met verlengde afgifte variant), en is ook beschikbaar als generiek geneesmiddel. Het medicijn is in Nederland uitsluitend op recept verkrijgbaar.

Quetiapine als geneesmiddel: merknamen en vormen

Het geneesmiddel behoort tot dezelfde klasse als clozapine en olanzapine, risperidon en aripiprazol. In Nederland wordt quetiapine uitsluitend op recept verstrekt en valt het onder de Geneesmiddelenwet. De werkzame stof is quetiapinefumaraat, en de tabletten zijn beschikbaar in zowel directe-afgifte als tabletten met verlengde afgifte formuleringen.

Hoe werkt quetiapine in de hersenen?

Quetiapine beïnvloedt meerdere neurotransmittersystemen tegelijk. De belangrijkste werkingsmechanismen zijn (Farmacotherapeutisch Kompas; Mattingly et al., 2016): – Blokkade van dopamine D2-receptoren: dit wordt geassocieerd met vermindering van psychotische symptomen zoals wanen en hallucinaties – Blokkade van serotonine 5-HT2A-receptoren: dit draagt bij aan de antipsychotische werking met mogelijk minder bewegingsstoornissen dan oudere antipsychotica – Blokkade van histamine H1-receptoren: dit veroorzaakt het sterk sederende effect waarvoor het medicijn ook misbruikt wordt – Blokkade van adrenerge alfa-1-receptoren: dit kan leiden tot bloeddrukdaling De actieve metaboliet norquetiapine kan daarnaast de noradrenalinetransporter remmen, wat kan bijdragen aan het antidepressieve effect. Quetiapine bereikt zijn piekconcentratie in het bloed na ongeveer 1,5 uur, met een halfwaardetijd van 6 tot 7 uur (Mattingly et al., 2016). Raadpleeg altijd een arts voor informatie over dosering en werkingsmechanisme in jouw situatie.

Waarvoor wordt quetiapine voorgeschreven?

Geregistreerde indicaties

In Nederland is quetiapine geregistreerd voor drie hoofdindicaties (Farmacotherapeutisch Kompas): 1. Schizofrenie, zowel voor acute episodes als onderhoudsbehandeling 2. Bipolaire stoornis, inclusief manische episodes en bipolaire depressie 3. Ernstige depressie (als toevoeging aan antidepressiva wanneer die alleen onvoldoende werken). Begin van de behandeling wordt altijd laag gedoseerd om bijwerkingen te beperken en de werkzaamheid te beoordelen De doseringen quetiapine variëren sterk afhankelijk van de indicatie en dienen altijd door een arts te worden vastgesteld. Het medicijn wordt doorgaans langzaam opgebouwd om bijwerkingen te beperken.

Off-label gebruik: quetiapine als slaapmiddel

Een zorgwekkende trend in Nederland is het toenemende off-label gebruik van quetiapine als slaapmiddel. Onderzoek van het Nivel toont aan dat het percentage quetiapine-voorschriften voor slapeloosheid steeg van 5,6% in 2015 naar 9,7% in 2020, en het totale aantal gebruikers groeide in dezelfde periode van 5,5 naar 7,1 per 1.000 patiënten (Nivel, 2022). De NHG-richtlijn raadt dit gebruik af vanwege het gebrek aan bewijs voor effectiviteit bij primaire slapeloosheid en de aanzienlijke bijwerkingen. Bovendien is quetiapine vergoed bij bepaalde psychiatrische aandoeningen maar niet voor slapeloosheid. Toch schrijven huisartsen het middel soms voor in lage doseringen (bijvoorbeeld 150 mg of 400 mg), mede omdat klassieke slaapmiddelen zoals benzodiazepinen strenger worden gereguleerd. In tegenstelling tot haloperidol en andere klassieke antipsychotica heeft quetiapine een breder receptor-profiel, wat zowel de werkzaamheid als het bijwerkingsprofiel beïnvloedt.

Bijwerkingen van quetiapine

Veelvoorkomende bijwerkingen

Zelfs bij voorgeschreven gebruik kan quetiapine aanzienlijke bijwerkingen veroorzaken (Farmacotherapeutisch Kompas; Apotheek.nl). De mogelijke bijwerkingen zijn hieronder samengevat. Raadpleeg altijd een arts bij bijwerkingen. – Slaperigheid en sedatie – Duizeligheid en een licht gevoel in het hoofd – Gewichtstoename – Droge mond en obstipatie – Orthostatische hypotensie (bloeddrukdaling bij opstaan) – Verhoogde cholesterol- en triglyceridenwaarden

Ernstige bijwerkingen bij langdurig gebruik

Bij langdurig of hoog gedoseerd gebruik kan de kans op bijwerkingen en ernstige complicaties stijgen (Farmacotherapeutisch Kompas): – Metabool syndroom: een combinatie van obesitas, insulineresistentie, hoge bloeddruk en verstoorde vetstofwisseling. Patiënten met hypertensie of diabetes lopen extra risico – Tardieve dyskinesie: onwillekeurige bewegingen van gezicht, tong of ledematen (extrapiramidale bijwerkingen) – QT-verlenging: een hartritmestoornis die in zeldzame gevallen levensbedreigend kan zijn. Bij gebruik van ketoconazol of andere CYP3A4-remmers is voorzichtigheid geboden – Neuroleptisch maligne syndroom: een zeldzame maar potentieel dodelijke reactie met hoge koorts, spierstijfheid en bewustzijnsveranderingen – Diabetes mellitus: quetiapine kan de bloedsuikerwaarden beïnvloeden; regelmatige monitoring is aanbevolen – Convulsies en zelfverwonding: in zeldzame gevallen gemeld bij hoog gedoseerd gebruik of bij kwetsbare patiënten Juist vanwege deze risico’s is het belangrijk dat quetiapine uitsluitend onder medisch toezicht wordt gebruikt. Bij tekenen van overgevoeligheid zoals huiduitslag, zwelling of ernstige reacties moet de behandeling staken en direct medische hulp worden gezocht. Wie het middel op eigen initiatief inneemt of de dosering verhoogt, loopt extra gevaar. Herken je bijwerkingen bij jezelf of een naaste? Lees meer over hoe je verslaving kunt herkennen.

Quetiapine als drug: misbruik en straatgebruik

Hoewel quetiapine geen klassieke “drug” is in de traditionele zin, wordt het soms misbruikt. Volgens gegevens van het Amerikaanse Drug Abuse Warning Network (DAWN) was quetiapine betrokken bij een aanzienlijk deel van alle spoedeisende hulpbezoeken gerelateerd aan antipsychoticamisbruik (Mattingly et al., 2016). Dit betreft Amerikaans onderzoek; Nederlandse cijfers kunnen afwijken.

Straatnames en combinaties

Op straat heeft quetiapine diverse bijnamen gekregen: – “Susie-Q” of “Suzie Q” – “Baby heroïne” (vanwege het sederende effect) – “Squirrel” of “Quell” Quetiapine wordt ook gecombineerd met andere middelen. Een “Q-ball” is de straatterm voor een combinatie van quetiapine met cocaïne of heroïne. Deze combinaties verhogen het risico op ernstige bijwerkingen en overdosis aanzienlijk.

Hoe wordt quetiapine misbruikt?

Quetiapine wordt op verschillende manieren misbruikt: – Orale inname in hogere doseringen dan voorgeschreven – Intranasaal (snuiven): tabletten worden fijngemalen en gesnoven – Intraveneus: in zeldzame gevallen wordt opgelost quetiapine geïnjecteerd – In combinatie met alcohol of andere drugs om effecten te versterken Het snuiven van quetiapine is bijzonder risicovol.

Waarom wordt quetiapine misbruikt?

Onderzoek wijst uit dat de motivatie voor quetiapine-misbruik verschilt van die van klassieke drugs. De belangrijkste redenen zijn (Klein et al., 2017): – Zelfmedicatie bij ontwenning van andere middelen. Gebruikers nemen quetiapine om angst en slapeloosheid tijdens het afkicken van opiaten, alcohol of cocaïne te onderdrukken – Versterking van andere drugs, bijvoorbeeld in combinatie met opiaten of cannabis – Experimenteren, ook onder jongeren en in penitentiaire inrichtingen In Nederlandse verslavingsklinieken wordt quetiapine-misbruik soms gesignaleerd, met name bij patiënten die ook andere verslavingen hebben.

Quetiapine misbruik in Nederland: signalen en trends

Het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde (NTvG) documenteerde gevallen van quetiapine-misbruik in een Nederlandse verslavingskliniek (NTvG). In meerdere landen is misbruik gemeld van dit middel buiten de reguliere indicaties. Beide gedocumenteerde patiënten hadden naast hun verslaving ook een borderline persoonlijkheidsstoornis als comorbide diagnose, wat onderstreept dat quetiapine-misbruik vaak samenhangt met onderliggende psychische aandoeningen. De combinatie van stijgend off-label gebruik, toenemende voorschrijfcijfers en beperkt bewustzijn onder huisartsen maakt quetiapine een punt van aandacht in de Nederlandse verslavingszorg. Wie worstelt met medicijngebruik kan baat hebben bij professionele verslavingshulp.

Signalen van quetiapine verslaving

Quetiapine verslaving ontwikkelt zich vaak sluipend, zeker wanneer het middel aanvankelijk op recept is verkregen. Let op deze waarschuwingssignalen: Gedragsmatige signalen: – Steeds hogere doseringen nodig voor hetzelfde effect (tolerantie) – Meerdere artsen bezoeken om extra recepten te krijgen (“doctor shopping”) – Quetiapine gebruiken op manieren waarvoor het niet bedoeld is (snuiven, combineren met alcohol) – Paniek of agitatie wanneer het medicijn opraakt – Sociaal isolement en verwaarlozing van verantwoordelijkheden Lichamelijke signalen: – Extreme slaperigheid overdag – Opvallende gewichtstoename – Cognitieve achteruitgang: concentratieproblemen, traag denken – Onvaste gang door orthostatische hypotensie – Onwillekeurige bewegingen (bij langdurig hoog gebruik) Herken je deze signalen bij jezelf of een naaste? Het is belangrijk om niet te wachten. Lees hoe een intake bij een afkickkliniek werkt en welke stappen je kunt nemen.

Ontwenningsverschijnselen van quetiapine

Het plotseling stoppen met quetiapine kan leiden tot een discontinueringssyndroom met zowel lichamelijke als psychische klachten. Daarom wordt medisch begeleid afbouwen altijd aanbevolen. Raadpleeg altijd een arts voordat je begint met afbouwen.

Lichamelijke ontwenning

– Misselijkheid en braken – Overmatig zweten – Verhoogde hartslag (tachycardie) – Hoge bloeddruk – Duizeligheid en evenwichtsproblemen – Hoofdpijn

Psychische ontwenning

– Ernstige slapeloosheid (rebound-insomnia) – Angst en paniek – Prikkelbaarheid en agitatie – Neerslachtigheid en stemmingswisselingen – In ernstige gevallen: rebound-psychose bij patiënten met schizofrenie of bipolaire stoornis

Tijdlijn van het afkickproces

Een indicatieve tijdlijn (Farmacotherapeutisch Kompas): – Dag 1-2: eerste symptomen verschijnen, vooral slapeloosheid en angst – Dag 3-5: piek van lichamelijke klachten (misselijkheid, zweten, hartkloppingen) – Week 1-2: geleidelijke afname van fysieke symptomen; psychische klachten zoals angst en stemmingswisselingen kunnen langer aanhouden – Week 3-4+: bij langdurig gebruik of hoge doseringen kunnen restklachten langer duren De ernst en duur variëren per persoon en hangen af van de gebruiksduur, dosering en of er sprake is van polydruggebruik. Meer informatie over wat je kunt verwachten vind je op onze pagina over afkickverschijnselen.

Behandeling van quetiapine afhankelijkheid

Quetiapine afhankelijkheid vereist een professionele, gestructureerde aanpak. Zelfstandig stoppen wordt sterk afgeraden vanwege het risico op ernstige ontwenningsverschijnselen en terugval. Raadpleeg altijd een arts.

Medisch begeleid afbouwen

De veiligste methode is geleidelijk afbouwen onder medische begeleiding (Farmacotherapeutisch Kompas): – Dosisvermindering per 1 tot 2 weken, met stappen die door de arts worden bepaald – Regelmatige monitoring van bloeddruk, hartslag en psychische toestand – Ondersteunende medicatie indien nodig (te bepalen door een arts) – Aanpassing van het schema op basis van individuele reactie Een arts bepaalt het afbouwschema op basis van jouw situatie. Probeer niet zelf een schema te bedenken.

Residentiële behandeling bij ernstige afhankelijkheid

Bij ernstige afhankelijkheid, polydruggebruik of eerdere mislukte afbouwpogingen is residentiële behandeling een effectieve optie. In een klinische setting ontvang je 24-uurs medische zorg tijdens de detoxfase, gecombineerd met intensieve therapie. White River Recovery biedt een residentieel programma dat specifiek is ontworpen voor medicijnafhankelijkheid. In een rustige, natuurlijke omgeving in Zuid-Afrika ontvang je een op maat gemaakt behandelplan dat medische detox combineert met psychotherapie, verslavingstherapie en nazorg.

Dubbele diagnose: verslaving en psychische aandoeningen

Veel mensen die quetiapine misbruiken, hebben ook een onderliggende psychische aandoening. De gedocumenteerde Nederlandse casussen bevestigen dit patroon. Veelvoorkomende comorbide aandoeningen bij quetiapine-misbruik zijn: – Persoonlijkheidsstoornissen (borderline, antisociaal) – Angststoornissen en PTSS – Depressie – Andere verslavingen (alcohol, cocaïne, opiaten, cannabis) – ADHD of autismespectrumstoornissen – Dementie: bij oudere patiënten met dementie wordt gebruik sterk afgeraden vanwege een verhoogd risico op beroerte en overlijden. Bij epilepsie en Lewy-bodydementie is extra voorzichtigheid vereist – Slaapapneu: quetiapine kan de ademhaling tijdens de slaap verder onderdrukken – Cardiovasculaire aandoeningen: bij hypotensie en predisponerende factoren voor bloeddrukdaling dient de dosering zorgvuldig te worden bewaakt Een effectieve behandeling richt zich op beide problemen tegelijk. Dit heet een dubbele-diagnosebehandeling en is essentieel om terugval te voorkomen.

Veelgestelde vragen over quetiapine

Is quetiapine verslavend? Quetiapine veroorzaakt geen klassieke chemische afhankelijkheid zoals opiaten of benzodiazepinen. Toch kan er bij langdurig gebruik gewenning en een discontinueringssyndroom optreden. Bij misbruik (hogere doseringen, snuiven, combineren met andere middelen) kan een sterke psychische afhankelijkheid ontstaan. Raadpleeg altijd een arts bij vragen over afhankelijkheid. Kun je een overdosis nemen met quetiapine? Ja. Een quetiapine-overdosis kan leiden tot overmatige sedatie, verlaagde bloeddruk, hartritmestoornissen en bewustzijnsverlies. In combinatie met alcohol of andere sederende middelen kan een overdosis levensbedreigend zijn. Bel bij vermoeden van een overdosis direct 112. Hoelang duren de ontwenningsverschijnselen? De meeste lichamelijke symptomen verdwijnen doorgaans binnen 1 tot 2 weken. Psychische klachten zoals slapeloosheid en angst kunnen langer aanhouden bij langdurig gebruik. Geleidelijk afbouwen onder medische begeleiding vermindert de ernst aanzienlijk. Is quetiapine een drug? Quetiapine is een geregistreerd geneesmiddel, geen illegale drug. Het staat echter op de radar van verslavingsdeskundigen vanwege het toenemende misbruik. Op straat wordt het verhandeld en heeft het bijnamen als “baby heroïne”, wat aangeeft dat het in de praktijk soms als drug wordt gebruikt. Mag je autorijden met quetiapine? Quetiapine kan ernstige slaperigheid en duizeligheid veroorzaken, waardoor rijvaardigheid ernstig kan worden aangetast. Het CBR adviseert om niet auto te rijden bij het starten van quetiapine of bij dosisaanpassingen. Na stabilisatie kan rijgeschiktheid in overleg met de behandelend arts worden beoordeeld. Kan quetiapine worden gecombineerd met alcohol? Nee, gebruik van alcohol tijdens quetiapinebehandeling wordt sterk afgeraden. Alcohol versterkt de sederende werking op het zenuwstelsel en verhoogt het risico op ademhalingsdepressie, bewustzijnsverlies en overdosis. Raadpleeg altijd een arts. Wie moeite heeft om alcohol te laten staan tijdens het gebruik van quetiapine, kan terecht voor behandeling van alcoholisme. — Hulp nodig bij quetiapine afhankelijkheid? Je hoeft dit niet alleen te doen. White River Recovery biedt discrete, persoonlijke behandeling voor medicijnverslaving in een veilige klinische omgeving. Ons team van psychiaters, psychologen en verslavingsspecialisten helpt je bij elke stap van het herstelproces, van medische detox tot nazorg. Neem vandaag nog contact met ons op voor een vrijblijvend en vertrouwelijk gesprek over jouw situatie. Bel ons of vul het contactformulier in. De eerste stap naar herstel begint hier.